Tymczasowe aresztowanie to środek zapobiegawczy, który powinno się stosować wyjątkowo i jedynie wówczas, kiedy innym środkom zapobiegawczym nie uda się spełnić swojej funkcji.

Kto może orzekać o tymczasowym aresztowaniu?

Zastosowanie tymczasowego aresztu zawsze należy do sądu, niezależnie od tego czy trwa dopiero postępowania przygotowawczego czy też sprawa jest na etapie postępowania sądowego.

Gdy mamy do czynienia z postępowaniem sądowym, orzeka sąd prowadzący sprawę, natomiast w przypadku postępowania przygotowawczego – sąd rejonowy właściwy dla miejsca prowadzenia sprawy.

W drodze wyjątku tj. sytuacji niecierpiącej zwłoki, może orzekać też inny sąd rejonowy. Oczywiście podczas postępowania przygotowawczego sąd orzeka nie sam z siebie – a jedynie na pisemny wniosek prokuratora.

Jakie są warunki wydania decyzji o tymczasowym aresztowaniu?

Aby było możliwe wydanie decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, osoba, której decyzja dotyczy, musi mieć uprzednio przedstawione zarzuty. To oznacza, że taka osoba musi posiadać status podejrzanego (w postępowaniu przygotowawczym) lub oskarżonego (w postępowaniu sądowym).

Prawo do posiadania obrońcy

Oskarżony bądź podejrzany ma prawo do obrońcy, z tym że przepis art. 249 § 1 Kodeksu postępowania karnego stwierdza, iż zawiadomienie obrońcy o terminie przesłuchania nie jest obowiązkowe, chyba że oskarżony o to wnosi, a nie utrudni to przeprowadzenia czynności. Wówczas zawiadamia się obrońcę o terminie posiedzenia (przeważnie jest to zawiadomienie w trybie “nagłym” za pomocą faksu lub telefonu).

Niezależnie od tego obrońca dopuszczony jest do udziału w posiedzeniu, jeżeli się stawi (czyli np. nie był zawiadamiany o terminie posiedzenia, ale sam się o nim dowiedział w sekretariacie sądu bądź od rodziny zatrzymanego).

Z kolei prokuratora zawsze zawiadamia o posiedzeniu obrońcę, jednak również jego niestawiennictwo nie blokuje prowadzenia posiedzenia.

Postanowienie sądu i jego zaskarżalność

W kwestii stosowania lub niestosowania środków zapobiegawczych (a więc także aresztu) sąd zawsze wydaje postanowienie.

Przedmiotowe postanowienie jest zaskarżalne w drodze zażalenia. Zażalenie można złożyć w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia. Składa się je do sądu wyższej instancji, jednak zawsze za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone postanowienie. Zażalenie nie podlega opłacie i przysługuje stronom postępowania (czyli zarówno oskarżonemu/podejrzanemu i jego obrońcy, jak i prokuratorowi).

Przesłanki wydania postanowienia o tymczasowym aresztowaniu

Po przesłuchaniu oskarżonego oraz wysłuchaniu wniosku obrońcy i prokuratora (jeśli dojdzie do ich stawienia się) – sąd wydaje posiedzenie w przedmiocie stosowania lub niestosowania tymczasowego aresztowania.

Kodeks postępowania karnego precyzyjnie określa przesłanki, kiedy tymczasowe aresztowanie może być zastosowane.

Zastosowanie tymczasowego aresztowania wymaga, aby spełnione były przesłanki ogólne stosowania środków zapobiegawczych (określone w art. 249 § 1 KPK) oraz przesłanki szczególne (co najmniej jedna) z art. 248 § 1-3 KPK.

Do przesłanek ogólnych zaliczamy potrzebę zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania oraz zaistnienie sytuacji, w której dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony (lub podejrzany) popełnił przestępstwo. Muszą one być spełnione łącznie.

Istnieje jednocześnie trzecia, specyficzna przesłanka. Możliwe jest jej wyjątkowe stosowanie w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego ciężkiego przestępstwa w sytuacji, w której zachodzi obawa, że oskarżony, któremu zarzucono popełnienie umyślnej zbrodni lub występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza, gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.

Ma ona zastosowanie gdy:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne.

3) “jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą

4) zachodzi potrzeba stosowania tzw. “aresztu prewencyjnego” – można go zastosować wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, a zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.

Ile trwa tymczasowe aresztowanie?

Tymczasowe aresztowanie trwa przez okres, który wyznaczy są w postanowieniu. Potem może być on także ewentualnie wydłużany – przepisy procedury karnej przewidują mechanizm przedłużania tego środka zapobiegawczego.

W teorii tymczasowe aresztowanie może trwać do chwili rozpoczęcia wykonywania kary, pod warunkiem, iż jest to kara pozbawienia wolności.

Zaliczenie tymczasowego aresztowania na poczet kary

Okres przebywania w areszcie jest podejrzanemu/oskarżonemu zaliczany na poczet kary orzekanej przez sąd. Oznacza to skrócenie kary o czas przebywania w areszcie.